• Home
  • Κόσμος
  • Ιστορίες Δημοκρατίας : Ο λαγός και η χελιδόνα

Ιστορίες Δημοκρατίας : Ο λαγός και η χελιδόνα

ΝΕΑ, 02/05/2020

Το πρόσφατο, με αφορμή την πανδημία, κύμα «αναλύσεων», από τους διάφορους Κοέλιο της σύγχρονης «σκέψης», σχετικά με την πιθανότητα, για κάποιους τη βεβαιότητα, ότι θα επέλθει βαθιά αλλαγή, ή βαθύ πλήγμα, στη λεγόμενη «παγκοσμιοποίηση», μού έφερε στο νου μια προσωπική και μια πανανθρώπινη ιστορία. Κατά τη θητεία μου -διατί να το κρύψωμεν άλλωστε- σε πολιτικό κόμμα, συμμετείχα, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, σε πολύ έντονη συζήτηση για το αν η παγκοσμιοποίηση είναι καλό ή κακό πράγμα. Η παγκοσμιοποίηση κέρδισε, με ελάχιστες ψήφους διαφορά, κι έτσι μπόρεσε να συνεχίσει την εξάπλωσή της ανά τον κόσμο. Ή θα μπορούσαμε να προσαρμόσουμε έναν μύθο του Αισώπου: βρήκαμε έναν λαγό στο δάσος κι ενώ περιμένουμε τη χελώνα για να γίνει ο αγώνας, ένα πουλί περνάει πάνω από τα κεφάλια μας κι όχι μόνο τερματίζει αλλά χάνεται στον ορίζοντα. Το πετούμενο αυτό είναι η παγκοσμιοποίηση.

Για να προσγειωθεί, με ιστορικούς και θεσμικούς όρους, η συζήτηση θα πρέπει να ξεκαθαριστούν δύο πράγματα. Πρώτον: η -σημερινή- παγκοσμιοποίηση δεν είναι νέο, ούτε πρόσφατο φαινόμενο, αποτελεί εγγενές, και διαρκώς εξελισσόμενο, στοιχείο της πορείας της ανθρωπότητας μέσα από βήματα που, εν τη αλαζονεία μας, αποκαλούμε «επαναστάσεις». Το πέρασμα από την αγροτική στη μαζική παραγωγή, κατά τη λεγόμενη 1η βιομηχανική επανάσταση, ο εκσυγχρονισμός και η επέκταση των μηχανών, κατά τη 2η, η αυτονόμηση της τεχνολογίας και η επικράτηση της virtual οικονομίας, κατά την 3η, και η διπλή μετάβαση στη ρομποτική και την τεχνητή νοημοσύνη που συντελείται, ερήμην μας, κατά την 4η, έχουν κάτι κοινό: ΟΛΕΣ οι αλλαγές και εξελίξεις έφεραν άνοιγμα κάποιων συνόρων, γεωγραφικών ή γνωστικών, συνέδεσαν πιο έντονα ανθρώπους, λαούς, συστήματα, επέβαλλαν συγκλίσεις και σε πολιτικό και σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο. Η δημοκρατία, ως πολίτευμα και ως λογική, υπήρξε ένας μεγάλος κερδισμένος αυτών των εξελίξεων, γιατί ό,τι και να λένε οι λουδίτες της κάθε εποχής, η αύξηση της ευημερίας και η σύγκλιση των λαών φέρνουν περισσότερη και όχι λιγότερη δημοκρατία. Οι δε κρίσεις, όπως αυτή που βιώνουμε, αλλά και όπως η κατάρρευση των αγορών της Ασίας στα μέσα της δεκαετίας του 1990, το σκάσιμο της φούσκας των τεχνολογικών εταιριών στις αρχές του νέου αιώνα και η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-2010, δεν αποτελούν εξαιρετικά φαινόμενα που «απειλούν» την παγκοσμιοποίηση αλλά φυσιολογικές εκρήξεις που βγαίνουν από το υπέδαφος της για να λιπάνουν το χώμα της.

Το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι ότι αυτό που αποκαλούμε «παγκοσμιοποίηση» δεν είναι αποκλειστικά, δεν είναι καν κυρίως, οικονομικό φαινόμενο. Υπάρχει βέβαια, και είναι σημαντική, η μεγαλύτερη αλληλεξάρτηση των εθνικών οικονομιών, η ενίσχυση υπερεθνικών οργάνων, οργανισμών και ρυθμιστικών αρχών, η επικράτηση των εταιριών-γιγάντων, η διεθνοποίηση του εργατικού δυναμικού, η διαμόρφωση άλλου είδους παραγωγικής αλυσίδας -όλα αυτά όμως δεν σταματούν εκεί. Εκχέονται στον τρόπο ζωής: αστικοποίηση, ρήξη με παραδοσιακούς κώδικες (ποιος μιλά πια για «τοπικά έθιμα»;), ομογενοποίηση των ηθών, του τρόπου διασκέδασης, των πολιτιστικών προϊόντων, που φέρνει μαζί της και μπόλικη έκπτωση και μπόλικη αποξένωση. Στη γλώσσα, είτε ως κώδικα συνεννόησης, με την παγκόσμια επικράτηση των αγγλικών, που πιθανότητα θα επιβιώσει και της πτώσης της αμερικανικής αυτοκρατορίας και της οικειοθελούς απομόνωσης της Βρετανίας, είτε ως φορέα αξιών: στον πολιτικό λόγο της εποχής μας όλοι επικαλούνται τα ιδανικά της «δημοκρατίας», των «ελευθεριών», του «κράτους δικαίου» κι όλο καλπάζουν, υπογείως αλλά και συχνά πλέον στην εξουσία, οι «αντι-φιλελεύθερες», δηλαδή αντι-δημοκρατικές, δυνάμεις. Στον τρόπο σύνδεσης αλλά και αλληλεπίδρασης των ανθρώπων, των λαών, των χωρών, με την αλλαγή παραδείγματος στις συγκοινωνίες, στις επικοινωνίες, στον τρόπο πληροφόρησης και ενημέρωσης: το Διαδίκτυο δεν έκανε μόνο το ήδη «παγκόσμιο χωριό» πιο παγκόσμιο, αλλά άλλαξε -ανεπίστρεπτα- τον τρόπο που σκεφτόμαστε, πού δρούμε ως κοινωνικά και πολιτικά όντα, που λαμβάνουν χώρα όχι μόνο οι εμπορικές και τραπεζικές συναλλαγές αλλά και οι εκλογές, οι ατομικές και συλλογικές αποφάσεις, η ίδια η έννοια της «αλήθειας».

Οι δυο παραπάνω παρατηρήσεις δεν σημαίνουν, και πάντως δεν θέλουν να προτείνουν, ότι η πορεία της ανθρωπότητας είναι νομοτελειακή, η παγκοσμιοποίηση προχωρά στον αυτόματα πιλότο, οι κρίσεις δεν διδάσκουν τίποτα και δεν χρειάζεται, ή δεν μπορεί να επέλθει, η παραμικρή αλλαγή. Αντίθετα: προσπαθούν να φωτίσουν τα πεδία που είναι εφικτές, χρήσιμες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αναγκαίες αλλαγές όχι ολόκληρης της «παγκοσμιοποίησης» αλλά χαρακτηριστικών της, ιδίως εκείνων που προέρχονται από πολιτικές επιλογές ή υπηρετούν πολιτικά συμφέροντα. Για να σταθούμε μόνο στην παρούσα πανδημία, νομίζω ότι ο τρόπος που ξέσπασε και εξαπλώθηκε, οι αντιδράσεις της διεθνούς κοινότητας και οι συνέπειες που πλέον ξέρουμε ότι θα έχει, ανέδειξαν μια σειρά από στοιχεία που ωθούν συγχρόνως σε περισσότερη υπερεθνική δράση -άρα, υπ’ αυτή την έννοια, σε περισσότερη «παγκοσμιοποίηση»- και σε νέες δράσεις. Αυτό που φάνηκε -στο μυαλό περισσότερο από ό,τι στα μάτια- είναι ότι τα μεγάλα προβλήματα δεν γνωρίζουν σύνορα, όπως και οι λύσεις σε αυτά. Ότι το κρίσιμο δεν είναι η «κυριαρχία» (αν ένα ρητό γελοιοποίησε η πανδημία είναι το «take back control») αλλά η αλληλεξάρτηση, ή μάλλον οι αρμοί της αλληλεξάρτησης. Ότι κανείς -καμία χώρα, όσο μεγάλη και να είναι, και πάντως σίγουρα ούτε η σημερινές ΗΠΑ, ούτε η σημερινή Κίνα- δεν μπορεί να σηκώσει μόνος του το φορτίο. Ότι οι κρίσιμες, απαραίτητες και βαθύτατα πολιτικές σταθμίσεις δεν είναι δυνατόν παρά να διεξαχθούν κι αυτές σε παγκόσμιο επίπεδο: προστασία της ιδιωτικότητας-προστασία της υγείας, σχέση περιβάλλοντος με οικονομική ανάπτυξη (ιδίως εκείνη που θα ξαναρχίσει μετά την πανδημία), ψηφιακά μονοπώλια-ψηφιακός εκδημοκρατισμός, αντίδραση του «δημοκρατικού κόσμου» έναντι των ανοιχτά ή κεκαλυμμένα αυταρχικών οργανώσεων και κυβερνήσεων.

Αν αυτές οι παραδοχές ισχύουν, τότε το αποτέλεσμα είναι ότι η πανδημία δεν θα επηρεάσει ούτε τα οικονομικά ούτε τα πολιτιστικά χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης: δεν θα μας γυρίσει στην εποχή της «εθνικής κυριαρχίας», της μεγαλύτερης επιρροής του BBC επί του Facebook, στα κλειστά σύνορα για την αποφυγή επιμόλυνσης ή μετανάστευσης. Αλλά ότι θα μπορούσε -θα έπρεπε- να οδηγήσει σε διεθνείς αποφάσεις σχετικά με τους ελλείποντες κρίκους του συστήματος παγκόσμιας παραγωγής (ως αποτέλεσμα της μεγάλης εξειδίκευσης και του δογματικού outsourcing ο κόσμος βρέθηκε χωρίς μάσκες και μπουλόνια), για το τι παράγει και πώς προμηθεύεται το κράτος, για τα συστήματα πρόληψης, αλληλοενημέρωσης και ελέγχου της αξιοπιστίας, για την υπέρβαση των σημερινών εργαλείων τόνωσης της οικονομίας και της παραγωγής. Ώστε το χελιδόνι να περάσει μέσα από τη φωτιά, αλλά να οδηγήσει στην ειρήνη.

0
0
0
s2smodern
powered by social2s