• Home
  • Κόσμος
  • Ιστορίες Δημοκρατίας : Τρεις Κρίσεις

Ιστορίες Δημοκρατίας : Τρεις Κρίσεις

NEA 18/04/2020

Στα είκοσι χρόνια του νεαρού αιώνα μας, ο κόσμος έχει γνωρίσει τρεις μεγάλες κρίσεις: μια γεωπολιτική σε συνέχεια του χτυπήματος στους Δίδυμους Πύργους, μια οικονομική, με το κραχ του 2009-2010 και την παρατεταμένη ύφεση που ακόμα δεν έχει πλήρως ξεπεραστεί, και, τώρα, μια μείζονα υγειονομική, που είναι μαζί και γεωπολιτική και οικονομική. Η πυκνότητα, η σοβαρότητα και το αλληλένδετο αυτών των εξελίξεων, σε μια στιγμή μάλιστα της ανθρώπινης Ιστορίας που υποτίθεται ότι θα ήταν αφιερωμένη στην πρόοδο, τη συνεργασία και την επιδίωξη πιο μοιρασμένης ευημερίας, ασφαλώς κάτι δείχνουν. Η σύγκριση, έστω απλουστευτική, με τον ξέχειλο «μεγάλης Ιστορίας» 20ο αιώνα μάς θυμίζει ότι τα λεγόμενα «κοσμοϊστορικά» γεγονότα δεν είναι κομμάτι της Ιστορίας, αλλά η ίδια η Ιστορία: δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, δύο ολοκληρωτισμοί, μια ένοπλη επανάσταση -η ρωσική- και δύο ειρηνικές - η Ενωμένη Ευρώπη και η τεχνολογική-, καθώς και ένας Ψυχρός πόλεμος που διάρκεσε πάνω από 40 χρόνια. Όλα αυτά σε μια διαρκή ακολουθία συγκρούσεων και ανατροπών, σε βαθμό που να έρχονται, εκ των υστέρων, σε δεύτερη μοίρα και το οικονομικό κραχ του 1929, που άνοιξε το δρόμο στο φασισμό και το ναζισμό, άρα στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και η πανδημία της ισπανικής γρίπης, το 1918, που στοίχισε, στο τελείωμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και στις απαρχές της επικράτησης των μπολσεβίκων, τη ζωή σε 100 εκατομμύρια ανθρώπους.

Και πάλι όμως: η αίσθηση ότι οι κρίσεις στον 21ο αιώνα έπεσαν μαζί, πολλές και βαριές και, άρα, ότι τα πράγματα δεν πηγαίνουν τόσο καλά για την ανθρωπότητα όσο, αντικειμενικά, θα μπορούσαν να πηγαίνουν, είναι παρούσα και επίμονη. Το ίδιο και η διαίσθηση ότι έχουμε μπροστά μας, αν όχι στη διάρκεια του δικού μας βίου, σίγουρα στων παιδιών μας, κι άλλες προκλήσεις με εκρηκτικές διαστάσεις: σκέφτομαι την πορεία της διαπάλης Κίνας – «Δυτικού κόσμου» και τις συνέπειες, στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα, της πλήρους μετάβασης στη ρομποτική εποχή. Το να προσπαθούμε να καταλάβουμε πού βρισκόμαστε και πού πάμε, αποκτά, υπ’ αυτές τις συνθήκες, ζωτική σημασία. Η πανδημία μπορεί να μην είναι καταλύτης, σίγουρα όμως δρα, οφείλει να δράσει, ως επιταχυντής.

Η 9η Σεπτεμβρίου 2001, όχι μόνο το καθαυτό χτύπημα στην καρδιά της Αμερικής αλλά και ο συμβολισμός και ο απόηχός του, άλλαξαν σε βάθος τον τρόπο που σκεφτόμαστε και βιώνουμε την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Έγινε στάχτη σε μια νύχτα, ή μάλλον σε ένα χλιαρό φθινοπωρινό πρωινό, η ψευδαίσθηση του τέλους της Ιστορίας και της ειρηνικής συνύπαρξης λαών, πολιτισμών και συστημάτων υπό την ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών και με κοινό στόχο το διαρκές μεγάλωμα της πίτας. Η θρησκεία, ως γεγονός, δόγμα ή πρόφαση, εισχώρησε με ορμή στην καρδιά των εξελίξεων, το ίδιο και η βία. Η τρομοκρατία έγινε καθημερινή απειλή, από την οποία έκτοτε ο κόσμος δεν έχει απαλλαγεί. Η τεχνολογία στήριξε και το χτύπημα και την απάντηση σε αυτό, αφού η Αμερική και οι σύμμαχοί της επέλεξαν (είχαν άραγε άλλη επιλογή;) να αντεπιτεθούν με όπλα και με προπαγάνδα. Ένας κόσμος τρωτός, πολυ-πολικός, χωρίς ηγέτιδα δύναμη, ιδεολογικός και ιδεολογικοποιημένος, με αναφορά στο συναίσθημα και στην «ταυτότητα» -θρησκευτική, εθνική, εθνοτική-, με κινούν αίτιο τις διακρίσεις και τη διατήρηση τους και όχι μια σταδιακή σύγκλιση μέσω της υλικής προόδου ξεπήδησε μέσα από τις στάχτες των Πύργων, της «εκστρατείας κατά του κακού» και της «κανονικοποίησης» των τρομοκρατικών επιθέσεων. Η 9/11 ήταν η στιγμή απομυθοποίησης της σύντομης, μετά το 1989, ουτοπίας ενός πιο ισορροπημένου κόσμου.

Η χρηματοοικονομική κρίση που ξέσπασε το 2009 με την πτώση της Λίμαν Μπράδερς και εξαπλώθηκε σε όλο τον πλανήτη σάρωσε άλλου είδους βεβαιότητες. Την πίστη στην οικονομία, και ειδικότερα στον κυρίαρχο από τη δεκαετία του 1990 χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, ως αυτορρυθμιζόμενου και αυτοπροστατευόμενου συστήματος. Την ισχύ των εργαλείων διεθνούς συνεργασίας που είχαν συγκροτηθεί στο Μπρέτον Γουντς την επαύριον του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Την αρχιτεκτονική του ευρώ και μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης που επέτρεπε να συγχέεται η σωτηρία μελών της με την ταπείνωση τους. Τα όρια της λεγόμενης «παγκοσμιοποίησης», την οποία όχι μόνο κατέστησαν δυνατή αλλά επέβαλαν η τεχνολογία, η υποχώρηση των συνόρων και η επικράτηση της δυνάμει/χρηματοπιστωτικής επί της πραγματικής/παραγωγικής οικονομίας. Δεν βγήκαν ανέπαφες ούτε η σχέση πολιτικής και οικονομίας, ούτε το πολιτιστικό πρότυπο ενός «διασυνδεδεμένου» και προσηλωμένου στην «ανάπτυξη», δηλαδή στη συσσώρευση, κόσμου, ούτε η, τελική έστω, υπερίσχυση της δημοκρατίας: σε αυτή τη φωλιά δυσπιστίας, φόβου και ανισότητας γεννήθηκε το ωστικό κύμα του «λαϊκισμού του 21ου αιώνα».

Η πανδημία του 2020 βρήκε τον κόσμο εύθραυστο, ανασφαλή, σε ρήξη με τη φύση, χωρίς πυξίδα ιδεών και αξιών, χωρίς σθεναρούς ηγέτες, με τις ρωγμές πιο εμφανείς και πιο καθοριστικές από τους συνεκτικούς ιστούς. Στην πολιτική και πολιτιστική διαίρεση μετά την 9/11, στα ανεπούλωτα τραύματα της οικονομικής κρίσης, με πλήρως αναξιόπιστες τις ΗΠΑ, χωρίς έρμα την Ευρωπαϊκή Ένωση, διαρκώς ανερχόμενη αλλά σκοτεινή την Κίνα, κυρίαρχες τις κάθε είδους ανισότητες, ήρθε ένα φαινόμενο έξω και πάνω από το ανθρώπινο μέτρο για να κλονίσει ακόμα πιο βαθιά τα θεμέλια ενός κόσμου σε μηχανική υποστήριξη. Η πανδημία δεν αποτελεί ούτε πρωτόφαντο γεγονός, ούτε κάποιου είδους τιμωρία. Είναι ένας μεγεθυντικός φακός, που σχετικοποιεί τα επιτεύγματα, αναδεικνύει τις σάπιες κλωστές, φωνάζει για ανανέωση.

Με μια παγκόσμια οικονομία που μπήκε ήδη σε μια βαθιά και άγνωστης διάρκειας ύφεση, με τον κοινωνικό φόβο -το φόβο του διπλανού, το φόβο του αόρατου- να ενσταλλάσσεται δίπλα στην πολιτική και γεωπολιτική αστάθεια, με τη δημοκρατία να υποχωρεί κι άλλο μπροστά στο προσωρινό «δίκαιο της ανάγκης» που κάποιοι θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν σε μόνιμο «δίκαιο της ισχύος», είναι φανερό ότι δεν αρκεί να κάνουμε υπομονή για να επανέλθουμε στην πρότερη κατάσταση. Η τρίτη κρίση του αιώνα μας περιέχει και τις δύο άλλες και σπρώχνει για άλλης ποιότητας εθνική και παγκόσμια διακυβέρνηση, άλλη ισορροπία οικονομίας-ανθρώπου-περιβάλλοντος, άλλα εργαλεία ανάπτυξης, άλλη σχέση δημόσιου-ιδιωτικού, άλλες αποφάσεις και σταθμίσεις. Σπρώχνει να ξανασκεφτούμε και ίσως να επανασχεδιάσουμε τα κανάλια της παγκοσμιοποίησης, τα συστήματα υγείας, το ρόλο της έρευνας και της πρόληψης, τους τρόπους στήριξης της παραγωγικότητας, τη φύση και τις συνθήκες εργασίας, τη λειτουργία των υπερεθνικών μηχανισμών, τη σχέση αυταρχισμού και εξουσίας. Σπρώχνει για άλλης ποιότητας Δημοκρατία ακριβώς τη στιγμή που η Δημοκρατία δεν έχει από πού να κρατηθεί αλλά και που αναδεικνύεται, μέσα από τον καθημερινό αγώνα της επιστήμης, της ανθρωπιάς και της αυτοσυνειδησίας, η υπεροχή της.

0
0
0
s2smodern
powered by social2s