Ιός, ενημέρωση και δημοκρατία

NEA 14/03/2020

Η οικονομική κρίση που άρχισε το 2008, όλες σχεδόν οι μεγάλες εκλογικές αναμετρήσεις μετά την προεδρική των ΗΠΑ το 2016 και, τώρα, η πανδημία του κορονοϊού έφεραν στην επιφάνεια, μαζί με πολλά άλλα, τη (νέα) σχέση ανάμεσα στα μέσα ενημέρωσης και τη λειτουργία της δημοκρατίας. Το είδος, το ύφος και ο τρόπος διασποράς των ειδήσεων, η διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και την αληθοφάνεια, ανάμεσα στο ψεύδος λόγω προχειρότητας και στο ψεύδος από πρόθεση, η εξαφάνιση των «εθνικών τρόπων», τόσο ως προς την πληροφόρηση όσο και ως προς τις συνέπειές της, η επιρροή σε εκλογικά αποτελέσματα και σε πολιτικές αποφάσεις που επηρεάζουν τις κοινωνίες, η εκτεινόμενη σε παγκόσμιο επίπεδο αδυναμία ανάδειξης ικανών, κατά το αριστοτελικό μέτρο, ηγεσιών, η διαμόρφωση μιας κατάστασης (μη) εμπιστοσύνης ανάμεσα στις δημόσιες και τις ιδιωτικές πηγές και αποφάνσεις, ανάμεσα στους ειδικούς, με ή χωρίς εισαγωγικά, και το ευρύ κοινό –όλα αυτά τα ζητήματα, που είναι συγχρόνως και χαρακτηριστικά της εποχής μας, επιτρέπουν να μιλάμε για μια «ψηφιακή δημοκρατία» ως διακριτή φάση στην πολιτική ιστορία της ανθρωπότητας.

Μέχρις στιγμής, ως εκφράσεις ή συνέπειες του τρόπου αντιμετώπισης της υγειονομικής κρίσης, είχαμε:

- Μια ενστικτώδη αρχική προσπάθεια να κρυφτεί ή να υποβαθμισθεί η εμφάνιση του ιού από τις αρχές της Κίνας, της μεγαλύτερης αλλά ίσως και πιο κλειστής χώρας του κόσμου, και, μόλις η σιωπή κατέστη αδύνατη, μεγάλης κλίμακας κινήσεις από το καθεστώς (καραντίνα σε εξαιρετικά πολυάριθμες πόλεις, χτίσιμο ειδικών νοσοκομείων σε ελάχιστες ημέρες, ανάληψη «παγκόσμιου αγώνα» από τον Κινέζο πρόεδρο).

- Διαφορετικού τύπου και μεγέθους αλλά ανάλογης ποιότητας καθυστέρηση/δολιχοδρομήσεις από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, τον επίσημο εκφραστή της δημόσιας υπερεθνικής άμυνας.

- Τη μετάδοση, από κάποια στιγμή και πέρα, των ειδήσεων/αριθμών/περιστατικών σε παγκόσμια απευθείας μετάδοση, από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ) αλλά κυρίως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ), χωρίς διαχωρισμούς και χωρίς εξηγήσεις-αναλύσεις.

- Την ανάληψη του παιδαγωγικού ρόλου, εντός των ΜΜΕ και κυρίως των ΜΚΔ, από μη ειδικούς/«εκλαϊκευτές» και τη συχνή κάλυψη/ «ερμηνεία» του λόγου των ειδικών από το λόγο «που καταλαβαίνουν οι πολίτες».

- Τη διάδοση πολλαπλών και συχνά αλληλοαναιρούμενων θεωριών και συσχετισμών σε ένα ζήτημα εκ φύσεως τεχνικό και με πολλές αβεβαιότητες.

- Τη δημιουργία, λόγω όλων των παραπάνω, μιας μεγάλης «παράπλευρης απώλειας», όχι τόσο από τις επιπτώσεις του ιού στην οικονομία, όσο ως ψυχολογικό αποτέλεσμα από τον τρόπο παρουσίασης των συνεπειών του ιού στην οικονομία.

Δεν ισχυρίζομαι ότι αυτές οι αντιδράσεις είναι εντελώς αδικαιολόγητες ή ότι θα ήταν αναγκαστικά πιο υγιείς σε μια μη «ψηφιακή» εποχή. Οι «λουδίτες», εκείνοι που θεωρούν ότι οι κίνδυνοι της προόδου είναι εξ ορισμού μεγαλύτεροι από τα οφέλη, μεγεθύνουν τα προβλήματα χωρίς να τα αντιμετωπίζουν. Πιστεύω, όμως, ότι η αντίδραση της παγκόσμιας κοινότητας έναντι του κορονοϊού και οι συνέπειες που προκάλεσε θυμίζουν, τηρουμένων όλων των αναλογιών, τον τρόπο με τον οποίο εισήλθε στο μεδούλι της δημοκρατίας, επ’ αφορμή της οικονομικής κρίσης και της εκλογής Τραμπ, ο σπόρος του φαινομένου που ονομάζουμε «λαϊκισμό του 21ου αιώνα».

Ας σκεφτούμε τα χαρακτηριστικά της «ψηφιακής δημοκρατίας» υπό το φως των τριών παγκόσμιων κρίσεων (οικονομική, δημοκρατική και τώρα υγειονομική) της τελευταίας δωδεκαετίας.

Σε επίπεδο ενημέρωσης, έχουμε την υποχώρηση του γραπτού Τύπου και των παραδοσιακών μέσων και την όλο και μεγαλύτερη, σχεδόν αποκλειστική, καταφυγή μεγάλων τμημάτων των πληθυσμών σε ειδήσεις μέσω διαδικτύου και ιδίως μέσω Facebook και Twitter (75% των Αμερικανών, παραπάνω από 60% των Ευρωπαίων). Στο συγγενές πεδίο της «διασκέδασης» (entertainment, όρος που έχει σύμφυτο και το εμπορικό στοιχείο), επίσης η διαδικτυακή συνήθεια (streaming για τη μουσική, κανάλια τύπου Netflix για κατ’ οίκον κατανάλωση ταινιών, podcasts για προσέγγιση της ιστορίας μέσω αποσυναρμολογημένων ιστοριών) έχει σε μεγάλο βαθμό αντικαταστήσει την κοινωνικοποίηση ως συστατικό συμμετοχής στα προϊόντα της τέχνης. Στον πολιτικό στίβο αυτές οι τάσεις μεταφράζονται στη διεξαγωγή των εκλογικών αναμετρήσεων και τη διαμόρφωση των πολιτικών συσχετισμών κυρίως μέσω των ΜΚΔ, τη μετατροπή τη αντιπαράθεσης σε τυφλή σύγκρουση κόσμων που δεν επικοινωνούν (οι οπαδοί του Τραμπ δεν θα μπουν ποτέ σε μέσο που υποστηρίζει τον αντίπαλό του και αντιστρόφως), τη μετάθεση της «επιχειρηματολογίας» σε μαθηματικούς τύπους και μηχανές. Ολόκληρη η πολιτική στρατηγική διαμορφώνεται αλλά και οργανώνεται γύρω από το διαδίκτυο και προσαρμόζεται στον τρόπο και το «ήθος» του. Το δυνητικό ευεργέτημα της με αυτό τον τρόπο προσέγγισης εκτεταμένων κοινωνικών στρωμάτων και πειραματισμών σε θέματα δημοκρατίας (διαβούλευση για το Σύνταγμα, όπως έγινε στην Ισλανδία, δημόσια προγράμματα για ένα πιο αποτελεσματικό κράτος, όπως αυτά που γίνονται τακτικά στη Φινλανδία) καταπλακώνεται από την αποδεδειγμένη πλέον ανάμειξη εξωγενών παραγόντων στις εκλογικές αναμετρήσεις μέσω κυβερνο-εκστρατειών και κυβερνο-επιθέσεων και από την –εγγενώς λαϊκιστική- αλλοίωση της πολιτικής αντιπαράθεσης και της λειτουργίας της ενημέρωσης.

Η επιρροή είναι παραπάνω από εμφανής και στο οικονομικό πεδίο. Το είδαμε, για καλό, στην, έστω καθυστερημένη, ενσωμάτωση της κλιματικής αλλαγής στις προτεραιότητες των πολιτικών ηγεσιών και στην ανάδειξη σχεδίων σαν την ευρωπαϊκή «Πράσινη Συμφωνία», μόλις η πίεση πέρασε από το στενό χώρο της πολιτικής στον ανέλεγκτο χώρο της «ψηφιακής» επικοινωνίας και κινητοποίησης. Το είδαμε επίσης, με αρνητικό αλλά προβλέψιμο τρόπο, στην ταχύτητα με την οποία η υγειονομική κρίση μετατράπηκε σε παγκόσμια οικονομική κρίση.

Διαστολή της έννοιας και της αξίας του χρόνου: κάθε νέο κρούσμα του οποίου την ύπαρξη μαθαίνουμε σε απευθείας μετάδοση στο κινητό μας βαθαίνει το ρήγμα ανάμεσα στην πραγματικότητα και την παρουσίαση της, ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και στην πρόσληψή του χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία. Πέρασμα των πάντων μέσα από το φίλτρο της ιδιωτικότητας: ο καθένας που εκφράζεται μιλά απευθείας σ’ εμάς κι εμείς νιώθουμε ότι μπορούμε να μιλάμε για τα πάντα στους πάντες -δεν υπάρχει ούτε Αγορά, ούτε Δήμος, ούτε ζύγισμα, ούτε αμφιβολία. Θεοποίηση της τεχνολογίας: από μέσο έχει γίνει ισχύς –«το είδαμε στο ίντερνετ, άρα είναι αλήθεια». Η «ψηφιακή δημοκρατία», όπως φάνηκε καθαρά μέσα από την ιστορία του κορονοϊού, είναι καλός αγωγός δραματοποίησης, μέσω της ταχύτητας και του βομβαρδισμού ειδήσεων που δεν συνιστούν πληροφόρηση. Εντείνει την πόλωση, αφού ακόμα και για επιστημονικά θέματα δημιουργεί στρατιές «υπέρ» και «κατά». Και αποπροσανατολίζει με πολλούς τρόπους, ανάμεσα στους οποίους ο πιο αήθης είναι ο υποβιβασμός της υγείας σε ριάλιτι σόου.

 Ο ιός μάλλον δεν θα νικήσει τον «ψηφιακό άνθρωπο». Αναδεικνύει όμως τη γύμνια του, αλλά και την αλαζονεία του, μπροστά στο αρχέγονο και το μη εικονικό.

0
0
0
s2smodern
powered by social2s